سیاُمین دوره دانشافزایی اساتید «ضیافت اندیشه» با عنوان «مبانی و مهارتهای آموزش» و با محوریت «معنویت در خانواده»، ویژه اعضای هیئت علمی دانشگاه و بهصورت خانوادگی، روز چهارشنبه ۳ دیماه ۱۴۰۴ به همت دفتر هماندیشی استادان و نخبگان دانشگاهی دانشگاه فردوسی مشهد و با همکاری واحد خواهران دفتر نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در این دانشگاه برگزار شد. در این دوره، دکتر مسعود جانبزرگی، استاد تمام پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و روانشناس بالینی، با نگاهی تلفیقی از آموزههای دینی و پژوهشهای بینالمللی، به بررسی جایگاه معنویت در خانوادههای معاصر پرداخت.
دکتر جانبزرگی در ابتدای سخنان خود با اشاره به افزایش توجه جهانی به مطالعات خانواده گفت: چند سالی است که در دنیا توجه ویژهای به خانواده شده؛ بهویژه در روانشناسی غرب، یافتههایی به دست آمده که بسیار به آنچه ما از منابع دینی خود برداشت میکنیم نزدیک است. هرچند در غرب، به دلایل اقتصادی و سیاسی، همیشه تمایل جدی به حفظ خانواده وجود نداشته، اما چارچوبهای نظری معتبری شکل گرفته که خانواده را بهعنوان یک سیستم تحلیل میکند.
وی با تأکید بر «نگاه سیستمی» به خانواده افزود: در نگاه سیستمی، خانواده صرفاً جمعی از افراد نیست؛ بلکه یک سیستم معنادار است که اجزای آن نقشهای متفاوت اما مکمل دارند. همانطور که اگر اجزای ساعت را جدا کنیم دیگر ساعت نیست، زن، مرد و فرزندان نیز تنها در یک چیدمان معنادار است که خانواده را شکل میدهند.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه پذیرش سیستم بودن خانواده الزامات مهمی دارد، تصریح کرد: اولین استلزام این نگاه آن است که اجزای خانواده کارکرد یکسان ندارند. زن و مرد نمیتوانند عین هم عمل کنند، بلکه هرکدام نقش مشخصی دارند. در سیستم، جزیره مستقل وجود ندارد؛ هیچکس نمیتواند بگوید من در خانواده هستم اما نقشی ندارم.
جانبزرگی با اشاره به مفهوم «مرزهای خانواده» گفت: هر سیستم سالمی گرایش به بسته بودن دارد؛ یعنی مرزهای ورودی و خروجی آن مشخص است. خانواده هم باید بداند چه چیزهایی اجازه ورود به حریم آن را دارند و چه چیزهایی میتواند به آن آسیب بزند. بیتوجهی به این مرزها، انسجام خانواده را از بین میبرد.
وی همچنین تعادل را از ویژگیهای بنیادین خانواده دانست و خاطرنشان کرد: همه سیستمها از افراط و تفریط گریزاناند. خانوادهای که بیش از حد تحت فشار اقتصادی، شغلی یا عاطفی قرار بگیرد، از تعادل خارج میشود. حتی تغییرات مثبت، مثل ازدواج فرزند یا جابهجایی محل زندگی، با مقاومت طبیعی سیستم خانواده همراه است.
این روانشناس بالینی با اشاره به نقش معنویت در پویایی خانواده اظهار داشت: وقتی خانواده را یک سیستم بدانیم، هر رفتار فردی به تعامل تبدیل میشود. انسان متأهل دیگر نمیتواند بدون در نظر گرفتن همسر و فرزند تصمیم بگیرد. هر حرکت، کل سیستم را تحت تأثیر قرار میدهد.
وی با بیان اینکه خانواده دارای شخصیت مستقل است، افزود: همانطور که افراد شخصیت دارند، خانواده هم شخصیت دارد. به همین دلیل است که گاها برای هویت بخشی میگوییم در خانواده ما اینگونه عمل میشود. این هویت خانوادگی به فرزندان کمک میکند تا در کنار شکلگیری هویت فردی، تعلق خانوادگی را نیز تجربه کنند.
جانبزرگی با استناد به آموزههای دینی درباره استقلال نسل جدید گفت: امیرالمؤمنین(ع) میفرمایند: شما متعلق به فرزندانتان هستید اما فرزندانتان متعلق به شما نیستند و به دنبال خانواده و آینده خودشان هستند. این نگاه، هم عمیقاً دینی است و هم کاملاً منطبق با روانشناسی رشد.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به تعریف معنویت پرداخت و تأکید کرد: معنویت فقط به معنای عبادت یا امر قدسی نیست. معنویت چهار مؤلفه دارد: معنابخشی به زندگی، تعیین ارزشها، هدفمندی و ارتباط با امر متعالی. خانوادهای که از معنویت برخوردار است، انسجام و تابآوری بیشتری در برابر بحرانها دارد.
این استاد دانشگاه با اشاره به نتایج پژوهشهای جهانی افزود:«مطالعات نشان میدهد خانوادههای معنوی، در حل تعارضها سریعتر به تعادل بازمیگردند. آنها مشکلات را انکار نمیکنند، بلکه از دل تعارض، رشد میسازند.
در ادمه، جانبزرگی سه ویژگی خانوادههای سالم را اینچنین برشمرد: اعضای خانواده سالم، عیبپوش همدیگر هستند، دوم نقاط قوت یکدیگر را بزرگ میکنند و سوم، اعضای آن در کنار هم احساس آرامش میکنند. همانطور که قرآن میفرماید زن و شوهر لباس یکدیگرند؛ لباس عیب را میپوشاند و زیبایی را برجسته میکند.
وی با تأکید بر مفهوم آرامش در زندگی مشترک گفت:«کارکرد اصلی زن و شوهر این است که به هم آرامش بدهند؛ «لتسکنوا الیها» عشق و مودت را خداوند میان دلها قرار میدهد، اما آرامشبخشی وظیفه زوجین است.
در پایان، دکتر مسعود جانبزرگی با هشدار نسبت به پیامدهای حذف معنویت از خانواده تصریح کرد: خلأ معنوی، خانواده را شکننده میکند. افزایش طلاق، فرسایش عاطفی، اضطراب وجودی و ناتوانی در انتقال ارزشها، از نشانههای خانوادهای است که هسته معنایی خود را از دست داده است.
